Historia Klasztoru Znalezienia Krzyża Świętego
W 1668 r. Andrzej Maksymilian Fredro, kasztelan lwowski, wybudował w Pacławiu mały kościół drewniany i 28 kapliczek ku czci Męki Pańskiej na wzór drogi krzyżowej w Jerozolimie. Kościół ten i kaplice przekazał franciszkanom. Z biegiem czasu dobudowano jeszcze 17 kaplic ku czci Matki Bożej. W 1743 r. erygowano przy klasztorze parafię. W 1775 r. Szczepan Józef Dwernicki zbudował nowy kościół i klasztor murowany. Kościół ten w 1776 r. konsekrował Jakub Walerian Tumanowicz, biskup obrządku ormiańskiego z Kamieńca Podolskiego.
Kalwaria Pacławska słynie szczególnie z Cudownego Obrazu Matki Bożej, sprowadzonego tu z franciszkańskiego kościoła w Kamieńcu Podolskim w 1679 r. Obraz ten ukoronował koronami papieskimi 15 sierpnia 1882 r. Łukasz Ostoja Solecki, biskup przemyski. W latach dwudziestych XX wieku był tu nowicjat, przeniesiony ze Lwowa. Mieścił się on w budynku, który wcześniej został wybudowany jako dom pielgrzyma. Po kilku latach, gdy odrodzona prowincja polska odzyskała klasztor w Łagiewnikach, nowicjat tam przeniesiono.
W podcieniach kościoła znajduje się grób Sługi Bożego o. Wenantego Katarzyńca, który będąc magistrem nowicjatu we Lwowie, ciężko zachorował i przebywał w Kalwarii dla odpoczynku. Zmarł tu 31 marca 1921 r. w opinii świętości. 16 lutego 1956 r. pożar zniszczył budynek klasztorny. Kościół został uratowany, dzięki ofiarnym wysiłkom zakonników, z których dwóch przypłaciło to życiem. W następnych latach klasztor odbudowano.
W 1966 r. w kościele wykonano posadzkę z marmuru, a w latach następnych odnowiono piękną polichromię. W latach osiemdziesiątych dokonano konserwacji Cudownego Obrazu Matki Bożej.
W 1982 r. w Kalwarii Pacławskiej został erygowany przez ówczesnego prowincjała, o. Juliusza Synowca, nowicjat Prowincji. Mieścił się on początkowo w pomieszczeniach „klerykatu” i częściowo klasztornych, a następnie w odzyskanym i wyremontowanym domu pielgrzyma, w tzw. „kamienicy”.
W 1990 r. zainstalowano na wieży stojącej w pobliżu kaplicy św. Anny trzy dzwony i w całym obiekcie założono nagłośnienie. W tym też roku rozpoczęto budowę nowego domu pielgrzyma. W 1994 r. doprowadzono wodę z Sopotnika, założono stację uzdatniania wody i zbiorniki na wodę w ogrodzie klasztornym. Ponadto pobudowano oczyszczalnię ścieków. 13 sierpnia 1995 r. kardynał Józef Glemp, Prymas Polski, poświęcił nowy dom pielgrzyma.
W latach 1997–99 odnowiono w kościele ołtarze św. Antoniego, św. Franciszka i ambonę. Gruntownej konserwacji poddano również ołtarz Cudownego Obrazu. W 2003 roku poddano konserwacji ołtarz św. Tekli, a w latach 2003–2006 ołtarz Krzyża Świętego. W 2007 konserwacji poddany był ołtarz Jezusa Miłosiernego, a w latach 2016/17 wyremontowano dzwonnicę.
W 2001 r. nowicjat z tzw. kamienicy został przeniesiony do rozbudowanej i wyremontowanej na ten cel części klasztoru, tzw. klerykatu. Miejsce to stanowi strefę ciszy i chroni przed hałasem, rozlegającym się wokół Domu Pielgrzyma. Remont i wyposażenie budynku sprawiły, że warunki bytowe nowicjuszy diametralnie się poprawiły. Odnowiony budynek mógł pomieścić 30 braci, w dwu- i trzyosobowych pokojach z łazienkami.
Oprac. o. Marek Hałambiec, o. Paweł Gogola.
